Kleszcze to roztocze wielkości kilku milimetrów

W Polsce występuje 21 z około 810 gatunków kleszczy (Ixodida) opisanych na świecie. W Europie znanych jest ponad 60 gatunków tych roztoczy (Siuda, 1991). Najczęściej notowanym gatunkiem w Europie i w Polsce jest Ixodes ricinus.

Ixodes ricinus ? kleszcz pospolity

Dawniej nazywany kleszczem pastwiskowym, lub niekiedy błędnie kleszczem psim (Furmaga, 1983). Trójżywicielowy gatunek o barwie ciała od jasno – do ciemnobrązowej. Samiec wielkości 2-2,7 x1-1,5 mm, samica: 3-3,5×1,5-2 mm (ryc. 1). Gnatosoma długości 0,5-1 mm (ryc.2).  Po nassaniu się samica osiąga wielkość 12×9 mm, upodobniając się do nasiona rącznika pospolitego (Ricinus communis) (ryc. 3). Zresztą fakt ten nie tylko odcisnął piętno na łacińskiej nazwie gatunku kleszcza lecz także na angielskiej – Castor bean tick. Castor bean to po angielsku rącznik pospolity.
Kleszcz pospolity występuje powszechnie na terenie całej
Polski. Najczęściej w lasach liściastych i mieszanych, w
miejscach o wysokiej wilgotności względnej (80-95%).

Ryc. 2 Gnatosoma kleszcza pospolitego

Bardzo wrażliwy na wysychanie, mało ruchliwy (przemieszcza się na odległość do kilku metrów), skupiający się wzdłuż leśnych ścieżek i szlaków dzikich zwierząt. Unikający odsłoniętych, pozbawionych drzew i krzewów przestrzeni. Na obszarze Polski wykazuje aktywność od połowy kwietnia do połowy listopada (Siuda, 1993).

We Wrocławiu i okolicach obserwowano także zimowe (styczeń/luty) inwazje Ixodes ricinus u psów, szczególnie w słoneczne dni, gdy temperatura powietrza wahała się w granicach 7-12^oC. Jest to zgodne z wcześniejszymi obserwacjami, dzięki którym oszacowano temperaturowy próg aktywności postaci dojrzałych kleszcza pospolitego na 5^oC, a nimf – 8^oC (Kolpy, 1961).

Ixodes ricinus
ma największe znaczenie epidemiologiczne i epizootiologiczne ze wszystkich gatunków kleszczy obserwowanych na terenie Polski. Zestawienie wszystkich dotychczas poznanych czynników chorobotwórczych, dla których mogą być wektorami

I. ricinus oraz Dermacentor reticulatus i Rhipicephalus sanguineus przedstawiono w tabelach 1 i 2.

Tab. 1 Wybrane gatunki kleszczy jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u ludzi z terenu Polski i Europy

Tab. 2 Wybrane gatunki kleszczy jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u zwierząt z terenu Polski i Europy

* B. burgdorferi
s.l. u tego gatunku kleszcza stwierdzono jedynie w Niemczech
(Saksonia)

Ryc. 4 Endemiczne rejony występowania KZM w Polsce (wg WHO)

Ryc. 5 Liczba zarejestrowanych przypadków zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1990-2002

Chorobę z Lyme (boreliozę) wywołuje krętek Borrelia burgdorferi sensu lato (s.l.). Głównym wektorem tego drobnoustroju w Europie jest kleszcz I. ricinus. Zapadają na nią między innymi ludzie i zwierzęta towarzyszące, natomiast u zwierząt dzikożyjących zwykle przebiega bezobjawowo. W Polsce notuje się rocznie 9-10 przypadków na 100 tys. mieszkańców (w 1996 r. w stanie Connecticut, USA, na obszarze 12 miast, w tym Lyme i Old Lyme, zanotowano 94 przypadki na 100 tys. osób (Stafford III i wsp., 1998)). Jest to liczba nawet dziesięciokrotnie mniejsza niż w krajach sąsiednich. Według opinii Państwowego Zakładu Higieny są to dane zaniżone, wynikające z mniejszej wykrywalności tej jednostki chorobowej. Nie zawsze obserwuje się klasyczny przebieg boreliozy z rumieniem wędrującym, pojawiającym się w miejscu wkłucia kleszcza po 3-30 dniach (najczęściej pomiędzy 7 a 10 dniem) od momentu zakażenia krętkiem. U 15% chorych rumień wędrujący może się w ogóle
nie pojawić (Hengge i wsp., 2003). Do zakażenia B. burgdorferi s.l. dochodzi zwykle po 2-3 dniach od chwili wkłucia się kleszcza. Stwierdzano także szybciej następujące zakażenia, już po 17 czy 29 godz. (Humair i Gern, 2000).

W przenoszeniu krętka ze zwierząt dzikożyjących (drobne gryzonie, dzikie przeżuwacze) na ludzi i zwierzęta towarzyszące największą rolę odgrywają postacie dojrzałe i nimfy I. ricinus. W Polsce, w okolicach Szczecina B. burgdorferi s.l. stwierdzano u 15,5% nimf i 36,4% dorosłych postaci, w okolicach Katowic i Tarnowa u 16,7% nimf, u 28,3% samic i 12,5% samców, w okolicach Gdańska, Sopotu i Gdyni u 7,0% nimf, u 24,3% samic i 13,7% samców I. ricinus (Kosik-Bogacka iwsp., 2004, Petko i wsp., 1997, Stańczak i wsp., 2004). Badania przeprowadzone w Czechach, w latach 1991-2001 wykazały, że B. burgdorferi s.l. było zarażonych 26,1% samców, 24,9% samic i 16,8% nimf kleszcza pospolitego. Kleszcz pastwiskowy może zakażać się boreliozą
nie tylko pobierając pokarm od zakażonego zwierzęcia lub człowieka ale także wtedy, gdy na zdrowym żywicielu odżywia się w obecności innego zakażonego krętkiem kleszcza (co-feeding transmission). Odległość pomiędzy żerującymi kleszczami nie powinna jednak przekraczać 1 cm (Randolph i wsp., 1996).

U zwierząt towarzyszących, w tym psów i kotów, stwierdza się także boreliozę. Na terenie Europy seroprewalencja B. burgdorferi s.l. u kotów wynosi 33%, natomiast u psów waha się od 5,8 do 53,7%. Zachodzi więc domniemanie, że ich właściciele przy obecności w najbliższym otoczeniu kleszczy powinni być bardziej narażeni na zakażenie tą chorobą. Jak dotychczas nie ma wiarygodnych danych potwierdzających lub bezwzględnie wykluczających tą tezę. Owszem, stwierdzono zbliżoną seroprewalencję B. burgdorferi s.l. u psów
myśliwskich i ich właścicieli, jednak tłumaczy się ten fakt jednoczesnym przebywaniem ludzi i zwierząt na obszarach zwiększonego ryzyka (lasy). Monitoring seropozytywności psów może być dobrym wskaźnikiem dla prognozowania ryzyka wystąpienia boreliozy na danym terenie (Bhide i wsp., 2004).

Coraz częściej u ludzi i zwierząt pojawiają się zakażenia nowymi, dotychczas nie notowanymi na danym terenie gatunkami patogenów przenoszonymi przez kleszcze lub też są to przypadki infekcji (inwazji) wielogatunkowych (tab. 1 i 2) (Shaw i wsp., 2001, Sroka i wsp., 2003, Stańczak i wsp., 2004). Obserwowano np. przypadek kobiety w ciąży, u której wystąpiły objawy boreliozy współistniejącej z ludzką granulocytarną erlichiozą (Brzostek, 2004) lub przypadek psa (1,5 roczny owczarek niemiecki), u którego stwierdzono zarówno babeszjozę, jak i boreliozę (badania własne autora). Taki stan rzeczy wynika między innymi z wielożywicielowości
zdecydowanej większości gatunków kleszczy, oraz z inwazji wielogatunkowych tych pasożytniczych roztoczy u zwierząt i ludzi. Ma na to wpływ także wzrost populacji dzikich zwierząt i coraz częstsze wkraczanie człowieka na ich tereny w celach gospodarczych i rekreacyjnych, co zwiększa ryzyko zakażenia chorobą odzwierzęcą przenoszoną przez kleszcze. Prawdopodobnie nie bez znaczenia są również subkliniczne infekcje u zwierząt towarzyszących, które stają się rezerwuarem wielu patogenów (Shaw i wsp., 2001). Obecnie
szczególnego więc znaczenia nabiera zapobieganie inwazjom kleszczy oraz ich zwalczanie.

Źródło: http://www.kleszcze.com.pl/kleszcze/kleszcze-artykul.htm

Znaczenie epidemiologiczne i epizootiologiczne kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus) na terenie Polski
i Europy. Dr n. wet. Andrzej Połozowski. Zakład Parazytologii, Katedra Chorób Wewnętrznych i Pasożytniczych z Kliniką Chorób Koni, Psów i Kotów, AR, Wrocław.

Indeks rycin:

Ryc. 1 Ixodes ricinus, samiec i samica (z prawej)

Ryc. 2 Gnatosoma kleszcza pospolitego

Ryc. 3 Nassane samice I. ricinus i nasiono rącznika pospolitego (z prawej)

Ryc. 4 Endemiczne rejony występowania KZM w Polsce (wg WHO)
Ryc. 5 Liczba zarejestrowanych przypadków zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1990-2002

Czy chcesz poznać inne informacje związane z obchodami roku i  cyklem publikacji Ochrona przed kleszczami, pchłami, komarami i robakami?

Skocz na Forum i kliknij tu …